МАХДУМИ АЪЗАМ

Даҳбедда жойлашган Махдуми Аъзам зиёратгоҳи нафақат Оқдарё тумани, балки бутун Самарқанд воҳасининг диний, маърифий ва меъморий тарихида муҳим ўрин эгаллайди.
Махдуми Аъзамнинг Самарқанд воҳасига келиши Даҳбед тарихининг шаклланишида муҳим бурилиш бўлган. Самарқанд ҳокими Жонибек Султоннинг таклифи билан воҳага келган аллома шу ҳудудда яшаб, унинг ободлигига ҳисса қўшган. Маҳаллий тарихий ривоятларда Даҳбед номи ҳам Махдуми Аъзамнинг бу ерга келиб, ўн туп тол экиши билан боғланади. Кейинчалик мазкур жой "Даҳбед" номи билан машҳур бўлгани ҳақида маълумотлар сақланган.
Махдуми Аъзам 1542 йилда Даҳбедда вафот этган. Манбаларда унинг васиятига кўра, ўзи парвариш қилган боғ ҳудудидаги дарахт остига дафн этилгани ҳақида маълумот келтирилади. Кейинчалик унинг авлодлари ва у билан боғлиқ бўлган нуфузли шахслар ҳам шу ҳудудга дафн этилган. Шу тариқа Даҳбеддаги мақбара атрофи катта зиёрат ва хотира мажмуасига айланган.
Мажмуанинг меъморий қиёфаси ҳам унинг тарихий аҳамиятини янада оширади. XVII аср бошларида Самарқанд ҳокими Ялангтўш Баҳодир Махдуми Аъзам қабри устида мақбара барпо эттирган ҳамда унинг яқинида катта хонақоҳ қурдирган. Кейинчалик бу ерда масжид ва мадраса каби иншоотлар ҳам шаклланган. Шу тариқа зиёратгоҳ нафақат дафн жойи, балки диний-маърифий марказ вазифасини ҳам бажарган.
Бугунги кунда Махдуми Аъзам мажмуаси Оқдарё туманининг энг муҳим тарихий-маданий объектларидан бири сифатида эътироф этилади. 2025-2026 йилларда ҳам мазкур масканга бўлган эътибор давом эттирилиб, уни янада ободонлаштириш ва тарихий-меъморий қиёфасини асраб қолиш масалалари кун тартибига қўйилган. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази ҳам Махдуми Аъзам мажмуасини Самарқанд вилоятидаги сўфийлик, илм ва маънавий мерос билан боғлиқ муҳим масканлардан бири сифатида таърифлаган.
Махдуми Аъзам зиёратгоҳининг Оқдарё тарихидаги аҳамиятини бир неча жиҳатда баҳолаш мумкин. Аввало, у XVI асрда яшаб ижод қилган буюк алломанинг хотираси билан боғлиқ. Иккинчидан, мажмуа Нақшбандия таълимоти ва Мовароуннаҳр маънавий ҳаёти тарихини ўрганишда муҳим манба ҳисобланади. Учинчидан, унинг таркибидаги мақбара, хонақоҳ, масжид ва қабр тошлари ўрта асрлар меъморчилиги ва эпиграфикасининг қимматли намуналаридир. Ниҳоят, Даҳбед ва Махдуми Аъзам номи Оқдарёнинг тарихий-маданий қиёфасини Самарқанд воҳасининг кенг тарихий жараёнлари билан боғлаб туради.
Мустақиллик йилларида Даҳбед қўрғони тубдан ўзгартирилиб, улкан ишлар натижасида чиройли шаҳарча кўринишига айлантирилди. 1991 йил "Махдуми Аъзам" зиёратгоҳи таъмирланиб, янгидан очилди. 1998 йил тўлиқ қайтадан таъмирдан чиқарилди. 2014 йилга келиб эса мисли кўрилмаган даражада ободонлаштириш ишлари олиб борилди. Ўзбекистан Республикасининг "Маданий мерос объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисида"ги (2009 йил 9 октябрь, ЎРҚ-228-сон) Қонунига асосан Самарқанд вилояти Маданий мерос объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш давлат инспекциясининг 2014 йил 21 февралдаги 90-сонли тавсияномасини инобатга олиб, Ўзбекистон Республикаси "Маҳаллий Давлат ҳокимияти тўғрисида"ги Қонуннинг 6,25-моддасига ҳамда такдим этилган ҳужжатларга асосан Окдарё туман ҳокимининг Даҳбед массивидаги "Махдуми Аъзам" зиёратгоҳини ободонлаштириш" Низомини тасдиқлаш тўғрисида 2014 йил 7 март куни 171-сонли Карори чиқди. Бу қарорга асосан "Махдуми Аъзам" хотирасини абадийлаштириш буйича жамоатчилик комиссияси ҳузуридаги ўзини-ўзи бошқарадиган мустақил нодавлат хайрия жамоаси тузилди.
Зиёратгоҳнинг умумий майдони 38040,73 кв.м бўлиб, шу майдонда қабристон, мевали ва манзарали дарахтлардан ташкил топган боғ ҳамда манзарали майсаларни ўз ичига олади.