Бир ёдгорлик тарихи

Шоир бутун борлиғини бошида ўзининг кичик Ватани - жонажон қишлоғи, ўзи туғилиб, ўниб-ўсган ўйини кўрмаса Ватан ҳақида ҳаммага манзур бўладиган шеър ёзолмайди. Машҳур шоирлардан бири айт-ганидек, ҳамма қатори одам эса, ота уйини севмаса Ватанини ҳам севмайди. Қишлоғини севган ҳар қандай одам
қаерда бўлмасин, чегара билмас озод қалдирғоч ҳамиша ўз ошёни томон учгани каби фикр-ёди қишлоғида бўлиб, унга талпиниб яшайди. Бундай одамлар юқоридаги баландпарвоз бўлиб туюлган сўзларга ва 
ўзларининг ёрқин фикрларига монанд ишларни амалга оширишга интиладилар. Бироқ эртанги кунимиз бўлган ёшлар
орасида лоқайдликнинг тобора кенгайиб бориши, одамларнинг бир-бирига бўлган меҳру оқибатнинг сусайиши, ота-боболар мустаҳкамлаб кетган қадриятларимизга бўлган муносабатлардаги кўринаётган айрим нуқсонлар кишини 
ташвишлантиради.
Қадимгилар билиб айтишган: гоҳ-гоҳида бир зум тўхтаб ўтмишга назар ташлаш жуда муҳим. Шунда англаганларимизва ҳаёт ҳақидаги тушунчаларимиз
тобора шаклланиб боради. 
Тушда кўргандек элас-элас хотирлайман. Битта-яримта хонадонлар токчаси тепасидаги ёғоч қозиқчага тишланиб, илинган моғорлаган нон уруш тугаганига анча бўлганига 
қарамасдан ҳалигача турганига ҳайрон бўлганман. Ўз эгасини кутаётган у ноннни фарзандига тишлатиб, уни бағрига қайта 
босолмаган ота-оналар, азиз ёрини кутиб, чироғини ўчирмаган аёллар, яқинларини йўқотган жигарбандлар, ота бағрини ҳис этмаган
фарзандларнинг моғор босган нонга термулганида ўксик кўнгли унча-мунча таскин топгандир, балки. 
Шу сингари ёрини фронтга жўнатган аёл ирим-сиримга умид қилиб боласининг асл исмини ўзгартириб Келдиёр деб чақирган ёки янги туғилган чақалоққа ўша замонга
хос, лекин, унчалик расм бўлмаган Ёвқоч деб исм қўйган. Қайғу кетиб шодлик келган. Ёв қочиб дориломон кунлар келган. 
Лекин, Келдиёр ака онасини йўлига интизор қилган ёри қайтиб келмаган.
Яқин ўтмишда болалар билан ўйинларимиз ичида кўпроғи, бирор жойда паналаниб, тирр-тирр деган товуш чиқариб уруш-уруш ўйнаган чоғлари қўшни қишлоқнинг гавжум жойида унча катта бўлмаган тунукали рамкада шу қишлоқнинг урушда
ҳалок бўлганларнинг исм-шарифлари келтирилган буёқли ёзувни кўрганман. Ўша пайтда инсон фожиаси, йўқотишлар ва мағлубиятларни, урушнинг
бор даҳшатларини ва юртимиз қишлоқларининг ҳар бир хонадонига етиб келган уруш кулфатларини мурғак қалбимиз ғойибона 
тасаввур қилолмаган.
Урушнинг оти каби совуқ номланган бу хотира лавҳасини кейинчалик маълум бўлишича, шу "қора тахта"да номи борлардан 
бирининг фарзанди ўрнатган. Ґар кимнинг нияти ўзининг йўлдоши деганларидек, ҳар кимнинг одамийлиги ҳам унинг қандай 
ишларни амалга ошираётганлигида кўринади.
Бировларнинг ўй-хаёли фақат хайрли ишларни амалга ошириш учун банд бўлиб, тиниб-тинчимайди, қачонки нияти амалга ошмагунча. Шунда дили ёришиб, ўзини бахтли ҳис қилади. Тиниб-тинчимас одамлар дунёни қуради деб бежиз айтилмаган. Баъзи бирлар борки, уларнинг қалбида эзгу ишларга ундовчи ёруғ фикрлар у ёқда турсин миллатилган шуъласи кўринмайди. Бировларнинг қилган ишини кўролмасдан, бахти қора қишлоқдошлари хотирасини менсимай уларнинг шаънига тўғри келмайдиган гапларни айтади. Аввали, ҳар кимнинг ор-номусни баланд тутиб, ўлимидан қўрқмай урушга борганининг ўзи жасорат. Бинобарин, жаҳаннам оташи ва жангу-жадаллар сўронларидан омон чиқолмай Ватан учун жонини фидо қилганларни қахрамонлар қаторида кўрсак бўлади. 
Ўша айтилган бўлмағур гаплар қулоғимга чалинганида, ҳарбий комиссарликдан вакил келиб, бизнинг гувоҳлигимизда уруш қатнашчисиман деб юрган бир кимсанинг кўкрагидан орден ва медалларни ечиб олгани ёдимга тушди. Жон сақлаш учун қинғир йўллар билан урушдан қолган бу одам кейинчалик уруш қатнашчиси обрў-эътиборига сазовор бўлиш ва улар учун белгиланган имтиёзлардан фойдаланишни истаб қолган бўлса керак.
Ўша тунукали лавҳа қишлоғимизда ҳам мармардан ишланган маҳобатлироқ ёдгорлик қурилишига туртки бўлди. У ҳашар йўли билан қурилиб, унда урушда ҳалок бўлганларнинг бола-чақалари ва уруш қатнашчиларининг кўпчилиги кўтаринки руҳ билан иштирок этди. 
Авлоддан-авлодга ўтиб ҳаёт давом этади. Ёдгорликда исм-шарифи битилганлардан ҳар бирининг шажарасига кўра авлодлар алмашган сайин улар зурриёдларининг қариндош-уруғчилиги еттинчи бўғиндан кейин бегоналашиб боради, деган тахминий гап бор. Шундай бўлганда ҳам улар ўз бобокалонларининг ўчмас номларини ўқиб хотирлайдилар.

Тўйчи ЭСАНОВ,

                       Халқ таълими фахрийси.